Ethiek en samenleving

De derde as van het werk van Hermínio Cerqueira daalt af van de schaal van de grootmachten naar de Europese en Portugese schaal — en juist hier toont de catalogus zijn meest constructieve gezicht. Stellen de geopolitieke assen de diagnose van een wereld in fragmentatie, dan vraagt deze as wat Europa, en daarbinnen Portugal, met die diagnose kan doen. De vijf boeken die deze as vormen, zijn samen een samenhangend programma van politieke economie: soevereiniteit opgevat als een som van capaciteiten (Autonomia Estratégica), de kritiek op de begrotingsregels die haar verstikken (O Mito dos 3%), het strategische traktaat dat haar projecteert op het decennium 2026–2036 (A Esperança Lúcida / Lucid Hope), het sociaal contract dat haar van binnenuit moet schragen (A Economia da Dignidade) en het gemeenschappelijke huis dat haar herbergt (A Bíblia do Ambiente). In alle vijf dezelfde structurerende overtuiging: afhankelijkheden hebben hun prijs, en soevereine keuzes — op het vlak van energie, technologie, begroting, samenleving en ecologie — worden door beslissingen opgebouwd of verspeeld.

De vierde as is het democratische laboratorium van het werk: drie boeken die vanuit elkaar aanvullende invalshoeken de crisis van de liberale democratie in het eerste kwart van de eenentwintigste eeuw analyseren. Twee ervan hebben het Amerikaanse geval als onderwerp — Trump als structureel verschijnsel in het ene, Trump als psychologisch, politiek en sociaal profiel in het andere — en het derde brengt het probleem dichter bij huis, met een onderzoek naar de crisis van het Portugese en Europese democratische rechts en de ontmoeting ervan met extreemrechts. De methodologische overtuiging is in alle drie dezelfde: de demagoog is tegelijk oorzaak en symptoom, en begrijpen wat hem mogelijk heeft gemaakt — de ongelijkheid, de wrok, de versplintering van het medialandschap, de postwaarheid — is de eerste vorm van verzet. Geen van deze boeken is neutraal: alle drie nemen ze uitdrukkelijk een democratisch standpunt in; maar alle drie weigeren ze de analyse te vervangen door verontwaardiging.

Lieten de voorgaande assen van deze becommentarieerde uitgave de strateeg, de geopolitieke analist en de maatschappelijk geëngageerde polemist zien, dan onthult deze zesde as de bodem waaruit dat alles opschiet: een innerlijk leven dat met het geduld van een ambachtsman is bewerkt, tussen het vragende gebed, de zenmeditatie en de vaste vorm van het sonnet. Hier vindt stelling XVIII van het Manifest — “een strateeg die niet voelt, is geen strateeg: hij is alleen maar berekening” — haar volledigste bewijs. De boeken die in deze as zijn samengebracht, zijn geen zijpad van het politieke en strategische werk van Hermínio Cerqueira; ze zijn er de voorwaarde voor. De man die oorlogen en energiecrises analyseert, is dezelfde die gaat zitten “vóór de naam”, die met Job vragen stelt onder de lege hemel, die van de apocriefen van Nag Hammadi leert het volwassen geloof te onderscheiden van de vrome gewoonte. De samenhang van het geheel is opmerkelijk: één enkel gebaar — stilstaan, luisteren, vragen — ontvouwd in zeer uiteenlopende vormen, van het theologische essay van zestienhonderd pagina’s tot de haiku vermomd als sonnet in alexandrijnen, van het lange, ademende prozagedicht tot de Camoniaanse ottava rima in heroïsche tienlettergrepige verzen. Drie grote dialogen lopen door deze as: de dialoog met de verzwegen evangeliën (Thomas, Filippus, Maria Magdalena), die de auteur zijn theologie van de vraag schenkt; de dialoog met de zen- en boeddhistische traditie (Huang Po, kintsugi, tonglen), die hem de discipline van de stilte en de vergankelijkheid schenkt; en de dialoog met Camões, die hem de epische maat schenkt om niet langer de maritieme expansie te bezingen, maar de terugkeer van de karvelen, beladen met kennis. Tussen deze drie polen slaat de persoonlijke lyriek — de vergeving, de vriendschap, de rouw, een jeugd in de Minho, de kleindochter aan wie alles is opgedragen — de brug tussen het universele en het huiselijke. De lezer die deze as betreedt, zal eindelijk begrijpen waarom de rest van het werk nooit “alleen maar berekening” is.