Etyka i społeczeństwo

Trzecia oś twórczości Hermínia Cerqueiry schodzi ze skali wielkich mocarstw do skali europejskiej i portugalskiej — i właśnie tu katalog odsłania swoje najbardziej konstruktywne oblicze. Jeśli osie geopolityczne diagnozują świat ulegający fragmentacji, ta oś pyta, co Europa — a w niej Portugalia — może z tą diagnozą zrobić. Pięć składających się na nią książek tworzy spójny program ekonomii politycznej: suwerenność pojmowana jako suma zdolności (Autonomia Estratégica), krytyka reguł budżetowych, które ją duszą (O Mito dos 3%), traktat strategiczny, który rzutuje ją na dekadę 2026–2036 (A Esperança Lúcida / Lucid Hope), umowa społeczna, która ma ją podtrzymywać od wewnątrz (A Economia da Dignidade), oraz wspólny dom, który ją mieści (A Bíblia do Ambiente). We wszystkich to samo nośne przekonanie: za zależności się płaci, a opcje suwerenności — energetycznej, technologicznej, budżetowej, społecznej, ekologicznej — buduje się albo traci na mocy decyzji.

Czwarta oś jest demokratycznym laboratorium tej twórczości: trzy książki, które z uzupełniających się perspektyw analizują kryzys demokracji liberalnej w pierwszym ćwierćwieczu XXI wieku. Dwie biorą za przedmiot przypadek amerykański — Trumpa jako zjawisko strukturalne w jednej, Trumpa jako profil psychologiczny, polityczny i społeczny w drugiej — trzecia zaś przenosi problem na własny grunt, badając kryzys portugalskiej i europejskiej demokratycznej prawicy oraz jej spotkanie ze skrajną prawicą. Przekonanie metodologiczne jest we wszystkich trzech takie samo: demagog jest jednocześnie przyczyną i objawem, a zrozumienie tego, co uczyniło go możliwym — nierówność, resentyment, fragmentacja mediów, postprawda — jest pierwszą formą oporu. Żadna z tych książek nie jest neutralna: wszystkie zajmują otwarcie demokratyczne stanowisko, ale wszystkie odmawiają zastąpienia analizy oburzeniem.

Jeśli poprzednie osie tej komentowanej twórczości ukazały stratega, analityka geopolitycznego i obywatelskiego polemistę, ta szósta oś odsłania grunt, z którego to wszystko wyrasta: życie wewnętrzne kształtowane z cierpliwością rzemieślnika, między modlitwą, która pyta, medytacją zen a stałą formą sonetu. To tutaj teza XVIII Manifestu — „strateg, który nie czuje, nie jest strategiem: jest tylko kalkulacją” — znajduje swoje najpełniejsze potwierdzenie. Książki zebrane na tej osi nie są odejściem od politycznej i strategicznej twórczości Hermínia Cerqueiry; są warunkiem jej możliwości. Człowiek, który analizuje wojny i kryzysy energetyczne, to ten sam, który siada „przed imieniem”, który pyta wraz z Hiobem pod pustym niebem, który uczy się od apokryfów z Nag Hammadi odróżniać dojrzałą wiarę od pobożnego nawyku. Spójność całości jest niezwykła: jeden gest — zatrzymać się, wsłuchać, zapytać — rozwinięty w bardzo różnorodnych formach, od liczącego tysiąc sześćset stron eseju teologicznego po haiku przebrane za sonet pisany aleksandrynem, od długiego, oddychającego poematu prozą po oktawę na wzór Camõesa, pisaną heroicznym dziesięciozgłoskowcem. Przez tę oś biegną trzy wielkie dialogi: dialog z uciszonymi Ewangeliami (Tomasza, Filipa, Marii Magdaleny), który daje autorowi jego teologię pytania; dialog z tradycją zen i buddyjską (Huang Po, kintsugi, tonglen), który daje mu dyscyplinę ciszy i nietrwałości; oraz dialog z Camõesem, który daje mu epicką miarę, by opiewać już nie morską ekspansję, lecz powrót karawel wyładowanych wiedzą. Między tymi trzema biegunami liryka osobista — przebaczenie, przyjaźń, żałoba, dzieciństwo w Minho, wnuczka, której wszystko jest zadedykowane — łączy to, co uniwersalne, z tym, co domowe. Czytelnik, który zagłębi się w tę oś, zrozumie wreszcie, dlaczego reszta twórczości nigdy nie jest „tylko kalkulacją”.